Czy rodzina musi płacić za DPS? Zasady, progi dochodowe i zwolnienia

Rodzina nie zawsze musi płacić za pobyt bliskiej osoby w domu pomocy społecznej (DPS). Najpierw płaci sam mieszkaniec – najwyżej 70% swojego dochodu. Małżonek, dzieci i wnuki dopłacają dopiero wtedy, gdy ich dochód przekracza ustawowy próg, i tylko w takiej kwocie, by po opłacie zostało im co najmniej 300% kryterium dochodowego. Resztę pokrywa gmina, z której osoba została skierowana.

Kto płaci za DPS – kolejność z ustawy

Artykuł 61 ustawy o pomocy społecznej ustala kolejność:

1. Mieszkaniec – najwyżej 70% swojego dochodu.
2. Małżonek i zstępni (dzieci, wnuki) – przed wstępnymi (rodzicami) – tylko gdy ich dochód przekracza próg. Ustawa ujmuje to krótko: „małżonek, zstępni przed wstępnymi”.
3. Gmina, która skierowała do DPS – pokrywa różnicę między kosztem pobytu a tym, co wpłacili mieszkaniec i rodzina.

Jeśli mieszkaniec sam pokrywa pełny koszt pobytu, rodzina i gmina nic nie dopłacają. Pełny koszt to średni miesięczny koszt utrzymania w danym DPS, który co roku ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym.

Progi dochodowe dla rodziny

Rodzina dopłaca tylko wtedy, gdy ma dochód powyżej 300% kryterium dochodowego z pomocy społecznej. Kryteria obowiązują od 1 stycznia 2025 r.:

Sytuacja członka rodziny	Kryterium dochodowe	Próg 300%
Osoba samotnie gospodarująca	1 010 zł	3 030 zł miesięcznie
Osoba w rodzinie (na osobę)	823 zł	2 469 zł miesięcznie na osobę

Dochód to przychód netto z miesiąca przed złożeniem wniosku – po odjęciu podatku, składek i płaconych alimentów. Po wniesieniu opłaty członkowi rodziny musi zostać co najmniej kwota progu.

Przykład: syn mieszka sam i zarabia 4500 zł na rękę. Jego próg to 3 030 zł. Opłata za DPS matki może więc wynieść u niego najwyżej 1470 zł (4500 zł minus 3030 zł). Jeśli to nie wystarczy, brakującą część dopłaca gmina.

Przykład: córka żyje z mężem i dwojgiem dzieci, a rodzina ma 9000 zł dochodu, czyli 2250 zł na osobę. To mniej niż próg 2 469 zł na osobę, więc córka nie dopłaca nic.

Policz to dla swojej rodziny: kalkulator kosztów DPS pokaże, ile zapłaci mieszkaniec, ile najwyżej rodzina, a ile gmina.

Umowa z ośrodkiem pomocy społecznej

Wysokość dopłaty rodziny ustala się w umowie z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej (OPS) albo dyrektorem centrum usług społecznych. Bierze się pod uwagę dochody i możliwości rodziny. Zwykle poprzedza ją rodzinny wywiad środowiskowy – pracownik socjalny pyta o dochody i sytuację.

Gdy członek rodziny odmówi podpisania umowy, gmina ustala jego opłatę w decyzji, ale z zachowaniem progu 300%. Ustawa jest surowsza, jeśli ktoś odmówi i umowy, i wywiadu. Wtedy decyzja może obciążyć rodzinę całą brakującą kwotą, podzieloną po równo między zobowiązanych.

Jeśli ktoś nie płaci ustalonej opłaty, gmina wpłaca ją za niego, a potem może ją ściągnąć w egzekucji administracyjnej.

Kiedy rodzina może być zwolniona z opłaty

Na wniosek, po wywiadzie środowiskowym, gmina może zwolnić z opłaty częściowo albo całkowicie. Ustawa wymienia między innymi takie sytuacje:

• członek rodziny płaci już za pobyt innej bliskiej osoby w DPS lub innej placówce,
• długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny albo straty po klęsce żywiołowej czy innym zdarzeniu losowym,
• rodzina utrzymuje się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia,
• osoba zobowiązana jest w ciąży albo samotnie wychowuje dziecko,
• osoba zobowiązana sama przebywała w pieczy zastępczej, bo rodzic, który teraz trafia do DPS, miał ograniczoną władzę rodzicielską,
• sąd oddalił powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS.

Zwolnienie obowiązkowe (art. 64a) przysługuje, gdy dziecko przedstawi prawomocny wyrok pozbawiający rodzica władzy rodzicielskiej albo skazujący go za umyślne przestępstwo na szkodę tego dziecka lub jego bliskich. Wtedy gmina musi zwolnić z opłaty w całości.

Rodzina może dopłacać dobrowolnie

Opłatę za DPS mogą wnosić także osoby spoza ustawowej listy, na przykład rodzeństwo czy wnuk, który nie musi płacić. Takie wpłaty zmniejszają kwotę, którą dopłaca gmina. Wysokość ustala się wtedy w umowie z OPS.

Co z prywatnym domem opieki

Te zasady dotyczą tylko DPS, do którego kieruje gmina. W prywatnym domu opieki płaci się według cennika placówki i umowy – nikt z mocy prawa nie dzieli kosztu między mieszkańca, rodzinę i gminę. Różnice opisujemy w artykułach DPS czy prywatny dom opieki i ile kosztuje dom opieki. Wniosek o DPS krok po kroku znajdziesz w artykule jak złożyć wniosek o DPS.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa o pomocy społecznej, art. 60, 61, 64, 64a i 103 (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. 2024 poz. 1044)

Stan prawny na 30 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny – w sprawach indywidualnych rozstrzyga ośrodek pomocy społecznej, placówka albo prawnik.