Ból u osoby z demencją – jak go rozpoznać, gdy chory nie potrafi powiedzieć, że boli

Osoba z zaawansowaną demencją często nie potrafi powiedzieć, że ją boli albo wskazać, gdzie. Ból pokazuje wtedy zachowaniem: niepokojem, krzykiem, jęczeniem, grymasem, napiętym ciałem, odmową jedzenia, agresją przy myciu albo wycofaniem. Takie objawy łatwo uznać za „objaw demencji” – i ból zostaje nieleczony. Lekarze i pielęgniarki oceniają wtedy ból metodami obserwacyjnymi, np. skalą PAINAD. Rodzina może pomóc najbardziej, zapisując, kiedy i jak zmienia się zachowanie, i przekazując to lekarzowi. Leczenie bólu zawsze ustala lekarz.

Sygnały, które mogą oznaczać ból

Obszar	Co obserwować
Twarz	grymas, zmarszczone czoło, zaciśnięte oczy, smutek, przestraszona mina
Głos	jęczenie, wzdychanie, krzyk, wołanie o pomoc, płacz
Ciało	napięcie, zaciśnięte pięści, podkulone nogi, ochranianie jednego miejsca, kołysanie się
Oddech	szybszy, głośny, z przerwami
Zachowanie	niepokój, chodzenie w kółko, odpychanie, agresja przy dotyku, odmowa jedzenia, zmiana snu
Wycofanie	mniej mówi, nie chce wstawać, nie reaguje na ulubione zajęcia

Nagła zmiana zachowania – zwłaszcza agresja albo krzyk przy zmianie pozycji czy myciu – często oznacza ból.

Skala PAINAD – jak lekarz i pielęgniarka oceniają ból

PAINAD (Pain Assessment in Advanced Dementia) to prosta skala obserwacyjna. Ocenia się w niej 5 obszarów – oddech, wokalizację (dźwięki), wyraz twarzy, postawę ciała i to, czy chorego da się uspokoić głosem lub dotykiem – każdy od 0 do 2 punktów, razem 0–10. Wyższy wynik oznacza silniejszy ból. Obserwuje się chorego przez kilka minut, najlepiej w różnych sytuacjach – w spoczynku, przy pielęgnacji, po podaniu leku przeciwbólowego – żeby sprawdzić, czy leczenie działa.

Skala jest narzędziem dla personelu – rodzina nie musi jej wypełniać. Warto jednak wiedzieć, na co patrzy lekarz, i przekazać mu własne obserwacje.

Częste źródła bólu u osób z demencją

• zmiany zwyrodnieniowe stawów i kręgosłupa,
• zaparcia – zobacz zaparcia u seniora,
• zęby i proteza – zobacz pielęgnacja jamy ustnej,
• odleżyny i odparzenia – zobacz odleżyny,
• infekcja dróg moczowych – zobacz infekcja dróg moczowych u seniora,
• upadek i niezauważone złamanie – zobacz upadki seniorów.

Jak prowadzić notatki dla lekarza

Zapisuj przez kilka dni:

1. kiedy pojawia się niepokój (pora, sytuacja – np. przy wstawaniu, myciu, jedzeniu),
2. jak wygląda (krzyk, grymas, ochranianie ręki),
3. co pomaga (zmiana pozycji, ciepło, odpoczynek, lek przeciwbólowy zlecony przez lekarza),
4. jedzenie, picie, wypróżnienia, sen.

Przykład: pani Janina (89 lat) od kilku dni krzyczy przy każdym przenoszeniu z łóżka na wózek i odpycha opiekunkę. Rodzina myślała, że to „taki etap demencji”. Notatki pokazały, że krzyk pojawia się tylko przy ruchu lewej nogi. Lekarz zlecił badanie – okazało się, że po niezauważonym upadku pani Janina ma pękniętą kość.

Na co uważać

• Nie podawaj leków przeciwbólowych na własną rękę – u seniorów łatwo o interakcje i działania niepożądane. Zobacz leki u seniora.
• Leki uspokajające nie leczą bólu – jeśli chory jest niespokojny z powodu bólu, potrzebne jest leczenie bólu, a nie uspokojenie.
• Ból u kresu życia – w opiece paliatywnej leczenie bólu jest priorytetem. Zobacz opieka u kresu życia w domu opieki.

Podstawa prawna i źródła

• Medycyna Praktyczna – Leczenie bólu u osób w podeszłym wieku (przewodnik)
• Pain Assessment in Advanced Dementia (PAINAD) – opis skali (Warden i wsp., 2003; materiały NHS)

Stan prawny na 31 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny – w sprawach indywidualnych rozstrzyga ośrodek pomocy społecznej, placówka albo prawnik.