Odleżyny – stopnie, jak rozpoznać i jak zapobiegać u osoby leżącej

Odleżyna to owrzodzenie skóry i tkanek pod nią, które powstaje od długotrwałego ucisku albo tarcia – najczęściej u osób, które dużo leżą lub siedzą i same nie zmieniają pozycji. Według Medycyny Praktycznej odleżyny występują u 7–23% chorych leczonych w domu lub w zakładach opiekuńczo-leczniczych. Leczenie bywa długie i trudne, dlatego najważniejsza jest profilaktyka: regularna zmiana pozycji, materac przeciwodleżynowy, higiena skóry, odżywienie i codzienne oglądanie miejsc narażonych na ucisk.

Gdzie najczęściej powstają odleżyny

Sprawdzaj codziennie skórę w miejscach, gdzie kości są tuż pod skórą:

• okolica kości krzyżowej i pośladki,
• pięty i kostki,
• łokcie, kolana,
• łopatki, tył głowy, biodra – zależnie od ułożenia.

Ryzyko rośnie u osób unieruchomionych, z zaburzeniami czucia, nietrzymaniem moczu i stolca, niedożywionych, po złamaniach, z niskim ciśnieniem.

Stopnie odleżyn

Medycyna Praktyczna opisuje pięć stopni zaawansowania:

Stopień	Jak wygląda	Co to oznacza
I	Zaczerwienienie, które blednie po uciśnięciu palcem	Mikrokrążenie jeszcze sprawne – to ostatni moment, żeby odciążyć miejsce
II	Zaczerwienienie, które nie blednie; obrzęk, uszkodzenie naskórka, pęcherze	Uszkodzone drobne naczynia, stan zapalny
III	Owrzodzenie pełnej grubości skóry	Rana do granicy tkanki podskórnej
IV	Uszkodzenie tkanki podskórnej, często czarno-brunatna martwica	Głęboka rana
V	Martwica sięga mięśni, czasem ścięgien, stawów, kości	Bardzo ciężki stan, ryzyko zakażenia kości i sepsy

Odleżyna może ulec zakażeniu – objawami są ropna, zielonożółta wydzielina, zaczerwienienie wokół rany, przykry zapach, gorączka.

Szukasz miejsca dla osoby leżącej? Sprawdź ZOL i domy opieki w swojej okolicy.

Jak zapobiegać odleżynom

1. Zmiana pozycji – osobę leżącą przekłada się regularnie, zwykle co 2 godziny albo częściej, według zaleceń pielęgniarki. Przy przekładaniu unikaj ciągnięcia po prześcieradle – tarcie uszkadza skórę.
2. Materac i poduszki przeciwodleżynowe – szczególnie przydatne są materace zmiennociśnieniowe, w których komory naprzemiennie wypełniają się powietrzem. Do siedzenia – poduszka przeciwodleżynowa.
3. Podpórki i wałki – stabilizują pozycję i odciążają pięty, kolana, łokcie.
4. Higiena i sucha skóra – szybka zmiana pieluchomajtek i bielizny, delikatne mycie, osuszanie, pielęgnacja preparatami zaleconymi przez pielęgniarkę.
5. Bawełniana pościel i bielizna – bez zagnieceń, szwów i okruchów pod plecami.
6. Jedzenie i picie – niedożywienie i odwodnienie zwiększają ryzyko. Pilnuj, ile chory zjada i wypija; w razie problemów porozmawiaj z lekarzem.
7. Ruch – na ile to możliwe: siadanie, ćwiczenia, choćby w łóżku.

Nie pocieraj mocno zaczerwienionych miejsc – sposób pielęgnacji skóry, w tym ewentualny masaż, ustal z pielęgniarką.

Kiedy wezwać pielęgniarkę lub lekarza

• zaczerwienienie nie blednie po uciśnięciu albo pojawił się pęcherz – to już stopień II,
• rana, martwica, wydzielina, przykry zapach,
• gorączka, osłabienie, pogorszenie stanu ogólnego.

Leczenie odleżyny – dobór opatrunków, oczyszczanie rany, czasem zabieg chirurgiczny – zawsze ustala lekarz albo pielęgniarka. Nie lecz głębokich ran na własną rękę.

Gdzie szukać pomocy

• Pielęgniarska opieka długoterminowa domowa na NFZ – dla osób z wynikiem 40 punktów lub mniej w skali Barthel, na skierowanie lekarza. Pielęgniarka wykonuje zabiegi i uczy rodzinę, jak zapobiegać odleżynom.
• Zakład opiekuńczo-leczniczy – gdy potrzebna jest całodobowa pielęgnacja. Zobacz co to jest ZOL.
• Wyroby medyczne – część sprzętu, np. materace przeciwodleżynowe, można dostać z dofinansowaniem NFZ na zlecenie lekarza. Zapytaj o warunki w przychodni.

W domu opieki odleżyny to jeden z najważniejszych sygnałów jakości opieki. Jeśli pojawiają się u bliskiej osoby, porozmawiaj z personelem i zobacz zły dom opieki – sygnały ostrzegawcze. Więcej o codziennej opiece w artykule dom opieki dla osoby leżącej.

Informacje w artykule mają charakter ogólny i nie zastępują porady lekarza ani pielęgniarki.

Podstawa prawna i źródła

• Medycyna Praktyczna dla pacjentów – „Odleżyny – czym są i jak je leczyć?”
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 250)

Stan prawny na 30 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny – w sprawach indywidualnych rozstrzyga ośrodek pomocy społecznej, placówka albo prawnik.