Pierwsza pomoc u seniora – zadławienie, udar, upadek i utrata przytomności

W nagłym stanie najpierw zadzwoń pod 112 (albo 999) i włącz w telefonie głośnik – dyspozytor poprowadzi Cię krok po kroku. U seniorów najczęściej zdarzają się: zadławienie przy jedzeniu, udar, upadek, utrata przytomności, niski cukier u osoby z cukrzycą i ból w klatce piersiowej. Poniżej najważniejsze kroki według wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC), przetłumaczonych przez Polską Radę Resuscytacji. Nie zastąpią kursu pierwszej pomocy – a taki kurs warto zrobić, jeśli opiekujesz się starszą osobą.

W skrócie

Sytuacja	Co robisz od razu
Zadławienie – kaszle, mówi	zachęcaj do kaszlu
Zadławienie – nie może mówić ani oddychać	5 uderzeń między łopatki, potem 5 uciśnięć nadbrzusza, na przemian
Objawy udaru	112, zapamiętaj godzinę początku objawów
Nieprzytomny, oddycha prawidłowo	pozycja bezpieczna (na boku), obserwuj oddech
Nieprzytomny, nie oddycha prawidłowo	112, uciskanie klatki piersiowej, AED
Niski cukier, przytomny, połyka	15–20 g glukozy albo pół szklanki soku
Ból w klatce piersiowej	112; aspiryna tylko według wskazówek poniżej

Zadławienie

U seniorów do zadławienia przyczyniają się m.in. kłopoty z połykaniem, źle dopasowana proteza zębowa, pośpiech przy jedzeniu i choroby neurologiczne, np. po udarze.

1. Zapytaj: „Czy się zadławiłeś?” Jeśli osoba kaszle i może mówić – zachęcaj do kaszlu. Nie uderzaj jej wtedy w plecy.
2. Jeśli kaszel słabnie, nie może mówić ani oddychać – stań z boku, podeprzyj jej klatkę piersiową i pochyl ją do przodu. Wykonaj do 5 mocnych uderzeń między łopatki.
3. Jeśli to nie pomoże – stań za nią, obejmij ją, złożone dłonie połóż nad pępkiem i wykonaj do 5 uciśnięć nadbrzusza ruchem „do siebie i do góry”.
4. Powtarzaj na przemian 5 uderzeń i 5 uciśnięć, aż ciało obce wypadnie.
5. Gdy straci przytomność – połóż ją ostrożnie na podłodze, wezwij 112 i zacznij resuscytację.

Jeśli po zadławieniu senior nadal kaszle, ma trudność z oddychaniem albo boli go brzuch – skontaktuj się z lekarzem. Gdy krztuszenie się powtarza, poproś lekarza o ocenę połykania. Zobacz pielęgnacja jamy ustnej seniora.

Udar – liczy się czas

Do rozpoznania udaru wytyczne ERC zalecają prostą skalę, np. FAST (od angielskich słów: twarz, ramię, mowa, czas):

• Twarz – poproś o uśmiech. Czy jeden kącik ust opada?
• Ramię – poproś o uniesienie obu rąk. Czy jedna opada albo jest słabsza?
• Mowa – czy mówi niewyraźnie, bełkocze, nie rozumie, co do niej mówisz?
• Czas – przy którymkolwiek objawie od razu dzwoń pod 112.

Zapamiętaj albo zapisz godzinę, o której pojawiły się objawy (albo kiedy senior był ostatnio zdrowy). To ważne dla lekarzy, bo leczenie udaru zależy od czasu. Nie podawaj jedzenia, picia ani leków. Nie czekaj, czy „przejdzie”. Zobacz po udarze – co się należy.

Utrata przytomności

Sprawdź, czy reaguje – głośno zawołaj, potrząśnij za ramiona. Sprawdź oddech – odchyl głowę, unieś brodę, patrz, słuchaj i czuj przez kilka sekund.

Oddycha prawidłowo – ułóż seniora w pozycji bezpiecznej, czyli na boku. Wezwij 112 i cały czas obserwuj oddech.

Nie oddycha albo oddycha nieprawidłowo (pojedyncze, rzadkie westchnięcia to nie jest prawidłowy oddech) – to zatrzymanie krążenia:

1. 112 na głośniku. Jeśli ktoś jest obok – niech przyniesie AED (defibrylator).
2. Uciskaj środek klatki piersiowej na głębokość 5–6 cm, w tempie 100–120 razy na minutę. Po każdym ucisku pozwól klatce wrócić do góry.
3. Jeśli umiesz – po 30 uciśnięciach wykonaj 2 oddechy ratownicze (30:2). Jeśli nie umiesz albo nie chcesz – uciskaj bez przerwy.
4. Gdy AED dotrze – włącz go i wykonuj polecenia urządzenia.

Nie przerywaj, dopóki nie przyjedzie zespół ratownictwa albo senior nie zacznie normalnie oddychać.

Przykład: pan Henryk (81 lat) osunął się na podłogę w kuchni. Córka zawołała go i potrząsnęła – nie reagował, nie oddychał prawidłowo. Zadzwoniła pod 112 i włączyła głośnik. Dyspozytor kazał jej uciskać klatkę piersiową i liczył z nią tempo. Sąsiad przyniósł AED ze sklepu na dole. Córka uciskała do przyjazdu karetki.

Upadek

• Nie podnoś seniora od razu. Zapytaj, co go boli, sprawdź, czy może poruszać rękami i nogami.
• Silny ból biodra, noga krótsza albo nienaturalnie ułożona – może to być złamanie. Nie podnoś, przykryj kocem i wezwij pomoc.
• Uderzenie w głowę – obserwuj, czy pojawia się senność, splątanie, wymioty, silny ból głowy albo osłabienie ręki lub nogi. Wtedy dzwoń pod 112.
• Leki przeciwkrzepliwe zwiększają ryzyko krwawienia po urazie głowy. Jeśli senior je przyjmuje, po uderzeniu w głowę skontaktuj się z lekarzem także wtedy, gdy czuje się dobrze.

Jak zapobiegać upadkom: upadki seniorów. Gdy senior często zostaje sam, pomyśl o teleopiece z przyciskiem alarmowym.

Niski cukier u osoby z cukrzycą

Objawy to m.in. drżenie, poty, bladość, nagłe splątanie albo dziwne zachowanie. Jeśli senior jest przytomny i może połykać – podaj 15–20 g glukozy (tabletki z glukozą) albo, gdy ich nie ma, inny produkt z podobną ilością cukru, np. pół szklanki soku pomarańczowego, kostki cukru albo cukierki żelowe. Jeśli po 15 minutach nie ma poprawy – podaj cukier jeszcze raz. Gdy objawy ustąpią, zachęć do lekkiej przekąski, np. kanapki. Wezwij 112, gdy senior traci przytomność albo jego stan się nie poprawia. Osobie nieprzytomnej nic nie podawaj do ust. Zobacz dom opieki dla osoby z cukrzycą.

Ból w klatce piersiowej

Dzwoń pod 112. Uspokój seniora, posadź go albo połóż w wygodnej pozycji. Według wytycznych ERC przytomna osoba dorosła z bólem w klatce piersiowej, który może wskazywać na zawał, powinna jak najszybciej przyjąć aspirynę 150–300 mg – możesz jej w tym pomóc. Nie podawaj jej, gdy ból ma niejasną przyczynę albo jest skutkiem urazu, gdy senior ma uczulenie na aspirynę albo przeciwwskazania (np. ciężką astmę, krwawienie z przewodu pokarmowego). W razie wątpliwości zapytaj dyspozytora.

Przygotuj się zawczasu

• Lista leków i chorób w widocznym miejscu (np. na lodówce) – przyda się ratownikom. Zobacz leki u seniora.
• Telefon z dużymi przyciskami i zapisanymi numerami alarmowymi.
• Kurs pierwszej pomocy dla opiekunów – organizują go m.in. stacje ratownictwa, Polski Czerwony Krzyż i szkoły ratownictwa.

Opisujemy pierwsze kroki dla świadków zdarzenia. Leczenie zawsze prowadzi lekarz.

Podstawa prawna i źródła

• Polska Rada Resuscytacji – Wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji 2025 dotyczące podstawowych zabiegów resuscytacyjnych u dorosłych
• Polska Rada Resuscytacji – Wytyczne resuscytacji 2021: Pierwsza pomoc
• Medycyna Praktyczna dla pacjentów – Zadławienie u dorosłego
• Medycyna Praktyczna dla pacjentów – Upadek wcale nie musi wyglądać groźnie (wywiad z neurochirurgiem)

Stan prawny na 31 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny – w sprawach indywidualnych rozstrzyga ośrodek pomocy społecznej, placówka albo prawnik.