Zwolnienie z opłaty za DPS – kiedy rodzina nie musi płacić i jak złożyć wniosek

Małżonek, dzieci i wnuki, którzy dopłacają do pobytu bliskiej osoby w domu pomocy społecznej (DPS), mogą zostać zwolnieni z tej opłaty – częściowo albo całkowicie. Zwolnienie nie jest automatyczne: trzeba złożyć wniosek w ośrodku pomocy społecznej (OPS) gminy, która skierowała osobę do DPS. Ustawa wymienia sytuacje, w których zwolnienie jest możliwe, i dwie, w których gmina musi zwolnić z opłaty.

W skrócie

Pytanie	Odpowiedź
Kogo dotyczy	Osób, które wnoszą opłatę albo mają ją wnosić: mieszkańca, małżonka, zstępnych (dzieci, wnuków), wstępnych (rodziców)
Gdzie złożyć wniosek	W OPS (albo centrum usług społecznych) gminy, która skierowała do DPS
Co musi się wydarzyć	Rodzinny wywiad środowiskowy, potem decyzja administracyjna
Zwolnienie uznaniowe	Art. 64 – gmina „może” zwolnić, m.in. przy chorobie, bezrobociu, jednej pensji w rodzinie
Zwolnienie obowiązkowe	Art. 64a – po pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej albo skazaniu go za przestępstwo na Twoją szkodę
Odwołanie	14 dni od doręczenia decyzji, do samorządowego kolegium odwoławczego, za pośrednictwem OPS

Najpierw: kiedy rodzina w ogóle płaci

Zanim zaczniesz starać się o zwolnienie, sprawdź, czy opłata w ogóle Cię dotyczy. Za DPS płaci najpierw mieszkaniec – najwyżej 70% swojego dochodu. Rodzina dopłaca dopiero wtedy, gdy jej dochód przekracza 300% kryterium dochodowego, czyli 3 030 zł w przypadku osoby samotnie gospodarującej i 2 469 zł na osobę w rodzinie. Po opłacie musi jej zostać co najmniej tyle. Szczegółowo opisujemy to w artykule czy rodzina musi płacić za DPS.

Jeśli Twój dochód jest niższy od progu, nie potrzebujesz zwolnienia – opłaty po prostu nie ustala się.

Kiedy gmina może zwolnić z opłaty (art. 64)

Ustawa o pomocy społecznej pozwala zwolnić z opłaty częściowo lub całkowicie, „w szczególności” gdy osoba obowiązana do opłaty:

1. płaci już za pobyt innego członka rodziny w DPS, ośrodku wsparcia albo innej placówce – na przykład za oboje rodziców;
2. jest w trudnej sytuacji – zwłaszcza przy długotrwałej chorobie, bezrobociu, niepełnosprawności, śmierci członka rodziny, stratach po klęsce żywiołowej albo innym zdarzeniu losowym;
3. utrzymuje się wraz z małżonkiem, dziećmi lub rodzicami z jednego świadczenia albo jednej pensji;
4. jest w ciąży albo samotnie wychowuje dziecko;
5. przebywała (sama albo jej rodzic) w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej z powodu ograniczenia władzy rodzicielskiej osobie, która teraz trafia do DPS;
6. ma wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS;
7. wykaże rażące naruszenie obowiązków rodzinnych przez osobę w DPS – na przykład porzucenie rodziny czy uchylanie się od alimentów – najlepiej na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku.

Słowa „w szczególności” oznaczają, że lista jest przykładowa. Możesz powołać się także na inne poważne okoliczności. Decyzja zależy jednak od oceny OPS – w tych przypadkach gmina „może”, a nie „musi” zwolnić z opłaty.

Przykład: Pani Anna płaci za pobyt ojca w DPS. Mąż pani Anny stracił pracę i od pół roku rodzina utrzymuje się z jej pensji. Może wnioskować o zwolnienie, powołując się na bezrobocie męża i utrzymywanie się z jednego wynagrodzenia (art. 64 pkt 2 i 3). Do wniosku dołącza zaświadczenie z urzędu pracy.

Kiedy gmina musi zwolnić z opłaty (art. 64a)

Zwolnienie jest całkowite i obowiązkowe, jeśli przedstawisz:

• prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej mieszkańca DPS nad Tobą – i oświadczysz, że władzy nie przywrócono, albo
• prawomocny wyrok skazujący mieszkańca DPS za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, popełnione na Twoją szkodę albo na szkodę Twojego dziecka, nieporadnego rodzeństwa lub rodzica – o ile skazanie nie uległo zatarciu.

Takie zwolnienie obejmuje też Twoich zstępnych – czyli Twoje dzieci i wnuki nie przejmą obowiązku opłaty.

Kombatanci i osoby represjonowane (art. 64b)

Członkowie Korpusu Weteranów Walk o Niepodległość, działacze opozycji antykomunistycznej i osoby represjonowane z powodów politycznych mogą zostać zwolnieni z opłaty za własny pobyt w DPS – całkowicie albo częściowo, na wniosek albo z urzędu.

Jak złożyć wniosek o zwolnienie

1. Napisz wniosek do kierownika OPS (albo dyrektora centrum usług społecznych) gminy, która skierowała bliską osobę do DPS. Podaj imię i nazwisko mieszkańca DPS, nazwę domu, decyzję albo umowę, którą ustalono Twoją opłatę, i to, czy prosisz o zwolnienie całkowite czy częściowe.
2. Opisz powód – wskaż konkretny punkt art. 64 albo art. 64a i swoją sytuację.
3. Dołącz dokumenty: zaświadczenia o dochodach, zaświadczenie lekarskie lub orzeczenie o niepełnosprawności, zaświadczenie z urzędu pracy, wyrok sądu, rachunki za pobyt innego członka rodziny w placówce – to, co potwierdza Twoją sytuację.
4. Umów się na wywiad środowiskowy. Zwolnienie można przyznać dopiero po rodzinnym wywiadzie środowiskowym. Jeśli mieszkasz w innej gminie, wywiad może przeprowadzić pracownik socjalny z Twojego OPS. Jak wygląda taka wizyta, opisujemy w artykule wywiad środowiskowy do DPS.
5. Odbierz decyzję. Gmina wydaje decyzję administracyjną. Jeśli wcześniej podpisałeś z OPS umowę o wysokości opłaty, zwolnienie zmienia tę opłatę.

Zmiana Twojej opłaty – także po zwolnieniu – nie może zwiększyć opłat innych członków rodziny (art. 103 ust. 3). Różnicę pokrywa gmina.

Gdy dostaniesz odmowę

Od decyzji odmownej możesz się odwołać w ciągu 14 dni od jej doręczenia. Odwołanie kierujesz do samorządowego kolegium odwoławczego, ale składasz je za pośrednictwem OPS, który wydał decyzję. Wystarczy pismo z wyjaśnieniem, dlaczego nie zgadzasz się z decyzją, i dodatkowe dokumenty, jeśli je masz.

Rada gminy może też przyjąć uchwałę z korzystniejszymi zasadami zwolnień, ale tylko dla DPS o zasięgu gminnym (art. 66). Zapytaj w OPS, czy Twoja gmina ma taką uchwałę.

Zaległe opłaty – odroczenie i raty

Jeśli masz już zaległości, możesz poprosić o odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty albo odstąpienie od żądania zwrotu. Gmina może to zrobić w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza gdy spłata byłaby nadmiernym obciążeniem (art. 104 ust. 4). Takie należności przedawniają się po 3 latach od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna.

Na co uważać

• Nie przestawaj płacić na własną rękę. Dopóki obowiązuje umowa albo decyzja, gmina wnosi opłatę zastępczo i może ściągnąć ją od Ciebie w egzekucji administracyjnej.
• Nie odmawiaj wywiadu. Gdy rodzina odmówi i umowy, i wywiadu, gmina ustala jej opłatę decyzją w pełnej wysokości różnicy między kosztem pobytu a wpłatą mieszkańca.
• Zgłaszaj zmiany. Gdy Twoja sytuacja się poprawi albo pogorszy, poinformuj OPS – zwolnienie można przyznać także w trakcie pobytu bliskiej osoby w DPS.
• W prywatnym domu opieki te przepisy nie obowiązują. Tam płacisz według umowy z placówką.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa o pomocy społecznej, art. 61, 64, 64a, 64b, 66, 103 i 104 (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639)
• Kodeks postępowania administracyjnego, art. 127 i 129 (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1691)

Stan prawny na 30 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny – w sprawach indywidualnych rozstrzyga ośrodek pomocy społecznej, placówka albo prawnik.