Zaległe opłaty za DPS – kiedy gmina może żądać zwrotu od rodziny i jak się bronić

Gmina może żądać od rodziny zwrotu pieniędzy za DPS wtedy, gdy obowiązek opłaty został wcześniej ustalony w umowie z OPS albo w decyzji, a członek rodziny nie płacił. Gmina wnosi wtedy opłatę za niego, a potem ustala dług w decyzji i ściąga go w egzekucji administracyjnej. Należność przedawnia się po 3 latach od dnia, w którym ta decyzja stała się ostateczna. W trudnej sytuacji można prosić o raty, odroczenie terminu albo odstąpienie od żądania zwrotu.

W skrócie

Sytuacja	Co może zrobić gmina
Nie płacisz opłaty z umowy lub decyzji	Płaci za Ciebie, potem ustala zwrot w decyzji i prowadzi egzekucję
Podałeś nieprawdziwe dane albo nie zgłosiłeś wzrostu dochodu	Żąda zwrotu różnicy między opłatą wniesioną a należną
Odmówiłeś umowy	Ustala Twoją opłatę w decyzji, z zachowaniem progu 300%
Odmówiłeś umowy i wywiadu	Może ustalić w decyzji całą brakującą kwotę, podzieloną między zobowiązanych
Mieszkaniec zmarł z zaległościami	Długi wchodzą do spadku – spadkobiercy odpowiadają według zasad prawa spadkowego

Kiedy powstaje dług wobec gminy

Za DPS płacą kolejno: mieszkaniec (najwyżej 70% swojego dochodu), potem małżonek i dzieci przed wnukami i rodzicami – według umowy z ośrodkiem pomocy społecznej (OPS) albo decyzji – a resztę dopłaca gmina.

Jeśli mieszkaniec albo członek rodziny nie płaci opłaty ustalonej w umowie lub decyzji, gmina, która skierowała do DPS, wnosi tę opłatę zastępczo. Dom dostaje pieniądze, a dług przechodzi na gminę. Takie wydatki gmina ściąga w trybie egzekucji administracyjnej.

Bez umowy albo decyzji nie ma ustalonej opłaty, której można by nie płacić. Dlatego gmina, która chce obciążyć rodzinę, najpierw proponuje umowę, a gdy rodzina odmówi – wydaje decyzję. Zasady opisujemy w artykule umowa o odpłatności za DPS.

Jak gmina dochodzi zwrotu

1. Decyzja o zwrocie. Wysokość należności i termin zwrotu gmina ustala w decyzji administracyjnej.
2. Odwołanie. Od decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego (SKO) w ciągu 14 dni od doręczenia. Składa się je za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Zobacz odwołanie od decyzji w sprawie DPS.
3. Egzekucja. Gdy decyzja jest ostateczna, a pieniądze nie wpłyną, gmina wszczyna egzekucję administracyjną – np. z wynagrodzenia, emerytury albo rachunku bankowego.
4. Wpłata na konto gminy. Należność wpłaca się na rachunek bankowy gminy, nie domu pomocy.

Szukasz DPS? Sprawdź domy pomocy społecznej w swojej okolicy – z adresem, telefonem i profilem domu.

Ile gmina ma czasu – przedawnienie

Należności z tytułu opłat za DPS przedawniają się po 3 latach, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna.

Bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu płatności albo rozłożenie długu na raty. Wtedy 3 lata liczy się od nowa – od dnia po ostatnim dniu odroczonej spłaty albo po terminie ostatniej raty.

Raty, odroczenie, odstąpienie od zwrotu

W przypadkach szczególnie uzasadnionych – zwłaszcza gdy zwrot byłby dla Ciebie nadmiernym obciążeniem – organ, który wydał decyzję o zwrocie, może:

• odstąpić od żądania zwrotu w całości albo w części,
• odroczyć termin płatności,
• rozłożyć dług na raty.

Wniosek może złożyć sama osoba zobowiązana albo pracownik socjalny. Opisz w nim konkretnie swoją sytuację: dochody, wydatki, chorobę, osoby na utrzymaniu. Dołącz dokumenty.

Na przyszłość możesz też prosić o zwolnienie z opłaty – częściowe albo całkowite, np. przy długotrwałej chorobie, bezrobociu albo gdy płacisz za pobyt innego członka rodziny w placówce. Zobacz zwolnienie z opłaty za DPS.

Gdy opłata była ustalona na podstawie nieprawdziwych danych

Jeśli opłatę ustalono na podstawie nieprawdziwych informacji albo nie zgłosiłeś zmiany sytuacji osobistej lub majątkowej (np. wyraźnego wzrostu dochodu), musisz zwrócić gminie różnicę między tym, co zapłaciłeś, a tym, co powinieneś był płacić. Gmina ustala ją w decyzji i może ją ściągnąć w egzekucji.

Dlatego każdą istotną zmianę dochodu warto zgłaszać w OPS – w obie strony.

Zaległości po śmierci mieszkańca

Po śmierci mieszkańca jego prawa i obowiązki majątkowe – także długi – przechodzą na spadkobierców. Ustawa o pomocy społecznej przewiduje też zwrot wydatków na świadczenia z masy spadkowej.

Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule do spadku, na decyzję:

Wybór	Odpowiedzialność za długi
Przyjęcie spadku wprost (proste)	Bez ograniczenia – także z własnego majątku
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza	Tylko do wartości tego, co zostało w spadku
Odrzucenie spadku	Brak – ale nie dziedziczysz niczego
Brak oświadczenia w terminie	Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza

Jeśli otrzymasz od gminy pismo o zwrocie należności po zmarłym, poproś o decyzję z podstawą prawną i wyliczeniem kwoty. Przy wątpliwościach skorzystaj z nieodpłatnej pomocy prawnej – przysługuje m.in. każdemu, kto złoży oświadczenie, że nie stać go na odpłatną poradę.

Przykład: Pan Adam podpisał z OPS umowę na 600 zł miesięcznie za pobyt taty w DPS. Po utracie pracy przestał płacić i nie zgłosił tego w OPS. Gmina przez 5 miesięcy wnosiła opłatę za niego, a potem wydała decyzję o zwrocie 3 000 zł. Pan Adam złożył wniosek o rozłożenie długu na raty i – osobno – o zwolnienie z opłaty na przyszłość z powodu bezrobocia, z zaświadczeniem z urzędu pracy. Lepiej było zgłosić utratę pracy od razu: opłata zostałaby przeliczona, zanim powstał dług.

Co robić, gdy dostaniesz wezwanie albo decyzję

1. Sprawdź podstawę – czy opłata wynikała z podpisanej umowy albo ostatecznej decyzji i czy kwota się zgadza.
2. Pilnuj terminu odwołania – 14 dni od doręczenia decyzji.
3. Złóż wniosek o raty, odroczenie albo odstąpienie od zwrotu, jeśli spłata Cię przerasta.
4. Zgłoś zmianę sytuacji w OPS, żeby zatrzymać narastanie długu.
5. Zachowaj potwierdzenia wszystkich wpłat i kopie pism.

Więcej o tym, kto i kiedy dopłaca do DPS, przeczytasz w artykule czy rodzina musi płacić za DPS.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną – w sprawach indywidualnych rozstrzyga gmina, a w sporze sąd administracyjny.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa o pomocy społecznej, art. 61 ust. 2d–3, art. 64, 96, 98a, 103 i 104 (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639)
• Kodeks cywilny, art. 922, 1012, 1015 i 1031 (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795)

Stan prawny na 30 października 2026 r. Artykuł ma charakter informacyjny – w sprawach indywidualnych rozstrzyga ośrodek pomocy społecznej, placówka albo prawnik.